A Nahuatl account of the pre-Hispanic events at Chicomoztoc, ca. 1550

English Translation
Here is the story of the Chichimeca--the Quauhtinchantlaca, the Moquihuixca, the Totomihuaque, the Acolchichimeca, the Tzauhcteca, the Zacateca, the Malpantlaca, the Texcalteca, the seven altepetl--when they left Chicomoztoc. [Here is the story of] the rulers who were the complement of Icxicoatl and Quetzatehueyac. The deeds done at Colhuacatepec, and their fame were very marvelous...

13 Flower day: On this day, Icxicoatl and Quetzaltehueyac [...] arrived at Colhuacatepec Chicomoztoc where the Chichimeca nobles, the rulers [were]: the Quauhtinchantlaca, the Moquihuixca, the Totomihuaque, the Acolchichimeca, the Tzauhteca, the Zacateca, the Texcalteca, and the Malpantlaca. And still on 13 Flower Day, Icxicoatl and Quetzaltehueyac arrived at Colhuacatepec where they did their ritual duty. There in Colhuacatepec they made their sign and their signal.

Here is Coliuhquitepetl ycatcan, Atlxoxouhqui ymancan, Iztactollin ymancan, Iztacacatl ymancan, Iztacuexotl yhicacan, Iztacaxali ymancan, Tlapapalichcatl yyonocan, Tlapapalatlacuezonan yyonocan, Nahuallachtli yyonocan, Zaquanmiztli ymancan.

And when Icxicoatl and Quetzaltehueyac arrive at Colhuacatepec on the day 13 Flower, the two say to each other, "My lord, Icxicoatl, ruler, we have arrived here at Colhuacatepec. Is it here? You feel something."

And he (Icxicoatl) said, "Let it be so, my lord."

And then he feels. They say it was very hot [a sign of its sacredness]. Then he (Icxicoatl) said to him (Quetzatehueyac), "It is here, my lord, that the Chichimeca nobles are."

At that point Icxicoatl takes the name Mapachi. And it was done in the afternoon.

And then they established themselves, they worship and cry to their creator.

They ask for pity at Colhuacatepec.

Nahuatl Original
IZ CATQNI IN INTRATORO INCHICHImeca yn quauhtinchantlaca. yn moquivixca yn totomivaque yn acollchichimeca. yn tzavhteca. yn zacateca. yn malpantlaca. yn texcalteca. yn chicome altepetl ynic ualquizque y chicomoztoc yn tlatoque yn cenca maviauhqui yn intenyo yn intlatolo yn chiuhque yn colhuacatepec yn nimaica yn icxicovatl yn quetzalteveyac...

13 xochitl tonalli yca yniquevaque xalpantzinco yn icxicovatl. yn quetzalteveyac. ynic aito yn colhuacatepec yn chic[o]moztoc yn icatca y chichimeca yn tepilhuan. yn quauhtinchantlaca y moquixvica yn totomivaque. yn acollchichimeca yn tzavhcteca. yn zacateca. yn texcalteca. yn malpantlaca yn tlatoque / auh zan noma yevatl ypan yn matlactli xochitl omey. tonalli yn vel ic aique yn colhuacatepec. yn ipan yn ya tlacoti yn ya tequiti yn icxicovatl yn quetz[al]teveyac yn ompa colhuacatepec yn quichiuhque yn inezca yn inmachiyo.

Izcatqui y coliuhquitepetl ycatcan. yn atl xoxouhque ymancan. yn iztac tolin ymancan. yn iztac acatl ymancan. yn iztac vexotl yhicacan. yn iz[t]ac axali ymancan. yn tlapapalichcatl yyonocan. yn tlapaplatla[c]ueonan yyonocan. y navallachtli yyonocan. yn aquanmiztli yman [c]an/

Auh in iquac ovaique yn colhuacatepec yn ipan yn matlactli xochitl omey tonalli: yn icxicovatl yn quetzalteveyac. ya quimolhuia yn imomextin. Nopilltzin ycxicovatl tlatovani otonaico y nican colhuacatepec cuix ya nican tla xitlamatoca oquilhui mayvi nopiltzin.

Auh niman ya ontlamatoca quillmach cenca tlatotoniya. niman oquilhui ya nican nopiltzin yn cate y chichimeca y tepilhuan onca ya quicui yn itoca mapachi. yn icxicovatl. auh yn mochiuhqui. y ya teotlac

Auh niman oncan omotlallique tlateomaticate contzatzillia yn itepicauh yn inteyocoxcauh motlaocoltiticate yn colhuacatepec.

Making Sense of the Pre-Columbian > Surveying Pre-Columbian    > Images    > Texts    > Bibliography